มองเข้าไปในหมอกควัน กับผศ.ดร.ศุทธินี ภูมิศาสตร์มช. เราควรจะเข้าใจเรื่องนี้อย่างไร

Sat, 03/15/2014 - 18:22 -- ประชาธรรม

ระยะเวลาตั้งแต่เดือนธันวาคมถึงเดือนเมษายนของทุกปี มักเกิดภาวะหมอกควันที่ปกคลุมทั่วพื้นที่ภาคเหนือ เมื่อปี2550 วันที่ 14 มีนาคม พบปริมาณฝุ่นละอองเกินมาตรฐานกว่า300 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หน่วยงานที่เกี่ยวข้องพยายามหาสาเหตุการเกิดหมอกควัน และเกิดการถกถียงกันอย่างกว้างขวาง ซึ่งระหว่างเดือนธันวาคมถึงเดือนเมษายน พบจุดความร้อนและค่าปริมาณฝุ่นละอองไปในทิศทางเดียวกัน จะสังเกตเห็นหมอกควันปกคลุมในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ในช่วงตั้งแต่เดือนมกราคมเป็นต้นไป และมักจะเห็นช่วงเวลาเดิมของทุกปีที่เกิดหมอกควัน ประชาชนในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่มักตื่นตระหนก และมักเห็นภาพหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้วางมาตรการแก้ปัญหาโดยใช้วิธีฉีดพ่นน้ำตามบริเวณต่างๆในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่เพื่อลดฝุ่นละอองจากหมอกควัน หรือแม้กระทั่งมีกระแสข่าวในบางจังหวัดใช้รถดับเพลิงพ่นน้ำตรงเสาวัดค่าฝุ่นละออง ไปจนถึงประชาชนในพื้นที่ประสบสภาพอากาศที่ย่ำแย่เป็นโรคทางเดินหายใจ เป็นผลทำให้สาธารณสุขจังหวัด กรมควบคุมมลพิษต้องออกมาประกาศให้ทุกคนป้องกันสุขภาพด้วยการใช้หน้ากากปิดปากและจมูกเพื่อป้องกันฝุ่นละอองและให้อยู่ในที่ร่ม ฝ่ายการท่องเที่ยวจังหวัดเชียงใหม่ต่างอยู่ในภาวะวิตกกังวลถึงผลกระทบด้านเศรษฐกิจการท่องเที่ยว ซึ่งสถานการณ์ปัญหาเหล่านี้อาจจะวนกลับมาฉายซ้ำในปีนี้อีกระลอกหนึ่งก็เป็นได้

 

ภาพจากwww.dailynews.co.th

อย่างไรก็ตามช่วงระยะเวลาของหมอกควันที่เข้ามาปกคลุมเมืองเชียงใหม่และทั่วภาคเหนือที่ผิดปกติไปจากเดิม ยังเป็นข้อสงสัยซึ่งจะเห็นความแตกต่างของอากาศช่วงต้นปี 2557 มีความเปลี่ยนแปลงอย่างเห็นได้ชัดนั่นคือหมอกควันมาช้ากว่าปกติ อีกทั้งกระบวนการจัดการปัญหาดูเหมือนว่ายังย่ำอยู่กับที่หรือเกาไม่ถูกที่คัน

 

ผศ.ดร.ศุทธินี ดนตรี อาจารย์ประจำภาควิชาภูมิศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้ไขข้อสงสัยภาวะหมอกควันที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมและปัจจัยสาเหตุ อีกทั้งเสนอแนะแนวทางแก้ไขทั้งระยะสั้นและระยะยาวว่า

ปัญหาหมอกควันขึ้นอยู่กับปัจจัยหลักสองส่วนคือสภาพทางกายภาพและคน ทางด้านกายภาพนั้น ภูมิประเทศบ้านเราเป็นหุบเขาการระบายอากาศมันจะไม่ดีขึ้น และเราก็ไม่สามารถทำอะไรกับมันได้ อย่างจังหวัดเชียงใหม่มีหุบเขา ภูเขามีการวางตัวเหนือใต้ จังหวัดก็มีลักษณะยาว ซึ่งเมื่อเกิดหมอกควันก็จะระบายได้ช้า ถ้าเทียบกับแถบอีสานที่มีความร้อนสูง แต่ประสบปัญหาหมอกควันน้อยมาก เนื่องจากเป็นพื้นที่ราบโล่งสามารถกระจายหมอกควันได้ง่าย ภูมิอากาศที่เป็นปัจจัยสำคัญอีกประการหนึ่งคือปริมาณฝน ถ้าแล้งเร็วก็จะไหม้เร็ว

แต่เมื่อสังเกตปีนี้ทำไมถึงไหม้แปลกกว่าปีอื่น จะเห็นว่าปีที่ผ่านมาจะเกิดไฟไหม้ปลายเดือนธันวาคม เพราะมันแห้งแล้งเนื่องจากมีฝนน้อย แต่เมื่อวันที่ 15 ธันวาคมฝนตกจนเกิดความชื้นและเกิดการเผาไหม้ช้าถึงสองเดือน โดยธรรมชาติการเผาไหม้ในอากาศแห้งแล้งจะไหม้จากทิศใต้ขึ้นเหนือ บริเวณจอมทอง ฮอด อมก๋อย จุดความร้อนจะขึ้นก่อนและเป็นปกติทุกปี แต่ ณ ตอนนี้ไม่ใช่บริเวณที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว มันเปลี่ยนเป็นบริเวณโซนเหนือ จะเป็นบริเวณอำเภอแม่แจ่ม อำเภอสะเมิง เป็นต้น

 

ปี2557 จะสังเกตเห็นชัดว่า หมอกควันมาช้า เนื่องจากมีฝนตก มีความหนาวเย็นนาน ทำให้ใบไม้ร่วงช้า ความชื้นยังมีอยู่ ปัจจัยอีกตัวหนึ่งคือ ลม ซึ่งจะมีทั้งคุณและโทษ ถ้าลมดีจะทำให้หมอกควันไม่พัดเข้ามา กรณีอำเภอจอมทอง ถ้าเกิดการเผาไหม้ในช่วงที่มีลมหนาวคือ ลมตะวันออกเฉียงเหนือจะพัดออกเชียงใหม่ ปีนี้ควันไฟพัดออกทางภูเขาไม่เข้าพื้นที่จอมทอง ไม่เข้าเชียงใหม่ แต่ถ้ารอให้มันร้อน ลมจะเปลี่ยนทิศ เป็นทิศตะวันตกเฉียงใต้ ดังนั้นลมก็จะพัดเข้าเชียงใหม่ อย่างเช่นตอนนี้ก็จะมีการเผาในพื้นที่แม่แจ่มกับสะเมิงเยอะ ควันก็จะเข้าเชียงใหม่ และลมสามารถทำให้เกิดภาวะอุณหภูมิผกผัน ตอนเช้าเมื่อเจออากาศเย็นอุณหภูมิจะกด ฝุ่นละอองจะถูกกักไว้ในแอ่ง ซึ่งเชียงใหม่มีพื้นที่เป็นแอ่งทำให้ลมระบายไม่ได้ จึงทำให้ไม่สามารถควบคุมธรรมชาติได้ สิ่งที่ควบคุมได้คือ คน

 

 

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 21 มกราคม 2556  มีมติคณะรัฐมนตรีกำหนดมาตรการที่ใช้ในการป้องกันไฟป่าและหมอกควันในปี 2556 โดยเปลี่ยนจาก "ควบคุมการเผา" เป็น"ไม่มีการเผา" ใช้ระบบ Single Command โดยมีคณะกรรมการบริหารจัดการน้ำและอุทกภัยแห่งชาติ (กบอ.) เป็นผู้รับผิดชอบโดยครอบคลุม 9 จังหวัดภาคเหนือ ใช้ระยะเวลา 100 วัน คือ21 มกราคม - 30 เมษายน 2556  

แต่ทว่าหลายฝ่ายทั้งนักวิชาการและชาวบ้านเกษตรกรที่มีกระบวนการจัดการไฟตามช่วงระยะเวลา ต่างไม่เห็นด้วย เนื่องจากเกษตรกรที่ทำไร่หมุนเวียนเริ่มตัดฟันเชื้อเพลิงช่วงมกรา กุมภา เมื่อเชื้อเพลิงแห้ง การเผาไหม้จะใช้ระยะเวลาสั้นและหมอกควันน้อยมาก ด้านนักวิชาการเห็นว่ามาตรการเช่นนี้ให้ประสิทธิผลน้อยมาก เพราะขาดการนำข้อมูลพื้นฐานด้านสาเหตุ เวลา และแหล่งกำเนิดหมอกควันมาพิจารณา เป็นการสั่งการแบบกะทันหัน ไม่มีการเตรียมการล่วงหน้า

อาจารย์ศุทธินีกล่าวถึงการจัดการคนหรือกระบวนการเปลี่ยนพฤติกรรมคนว่า อย่างไรก็ตามการเปลี่ยนพฤติกรรมคน จะต้องดูบริบทอย่างรอบด้าน จะเปลี่ยนแปลงอะไรให้คำนึงถึงความเป็นไปได้กับคน ไม่ใช่คนเชียงใหม่หรือคนกรุงเทพเที่ยวในเชียงใหม่ อยากเห็นท้องฟ้าใส แต่นักท่องเที่ยวอยู่ไม่กี่วันเงินสะพัดไม่ถึงมือคนในท้องถิ่นด้วยซ้ำไป ในขณะที่เขาต้องมีข้าวกินตลอดปี เขาจำเป็นต้องจัดการเชื้อเพลิง

คนที่ทำเกษตรบนพื้นที่สูงเขาจำเป็นต้องใช้ไฟอยู่แล้ว และเป็นวิธีที่เซฟที่สุด ซึ่งมันไม่สามารถโต้แย้งได้ ยกเว้นว่าจะเปลี่ยนจากพืชอายุสั้นเป็นพืชอายุยาว ซึ่งมันจะไปพันกับเศรษฐศาสตร์ทันที ว่าจะคุ้มค่าในการหาตลาดหรือไม่ ยกตัวอย่างเช่นเมื่อปีที่แล้วราคาข้าวโพดราคา 9 บาทต่อกิโลกรัม มันเป็นแรงจูงใจมหาศาล ซึ่งพื้นที่ก็ขยายออกไปเรื่อยๆ แต่แรงงานมีเท่าเดิมจะเห็นว่าแรงงานน้อยแล้วการกำจัดที่ง่ายที่สุดคือการใช้ไฟ ในพื้นที่น่าน แพร่ แรงงานก็ไม่เยอะแต่อาศัยยาฆ่าหญ้า อาศัยไฟช่วย

ทั้งนี้หากรัฐบาลต้องการเปลี่ยนแปลง หรือแก้ปัญหาซึ่งมันแก้ยาก คือจะต้องเปลี่ยนเป็นไม้ยืนต้น แต่ก็ต้องไปพันกับตลาดผลผลิตอีก ซึ่งจะต้องหาตลาดให้กับเกษตรกรให้เขามีรายได้ที่คุ้มค่า

 

มิติด้านการจัดการหมอกควันไฟที่เชื่อมโยงระหว่างผลผลิต บริษัททุน และเศรษฐศาสตร์

กรณีภาคเหนือพบว่าพื้นที่เหลือเป็นจำนวนมากและข้าวโพดเป็นพืชที่มีความต้องการสูงเพราะเป็นทั้งพืชพลังงานและพืชอาหาร ในต่างประเทศอย่างจีน อเมริกาก็มีความต้องการข้าวโพด ซึ่งประเทศเหล่านี้เคยประสบภัยแล้งและมีความต้องการข้าวโพดนำไปทำแอลกอฮอล์ เมื่อมีความต้องการสูง พ่อค้าจะส่งเสริมให้ปลูก ซึ่งเป็นโครงสร้างที่ใหญ่มากแต่ไม่มีใครกล้าเข้าไปแตะ นอกจากบริษัททุนอย่างซีพียังมีบริษัทอีกกว่า30 บริษัทที่ขายข้าวโพดให้กับเกษตรกร แล้วเขาพยายามคิดพันธุ์ขึ้นเรื่อยๆ อย่างกรณีในพื้นที่จังหวัดน่านมีข้าวโพดที่สามารถปลูกในอากาศเย็นได้แล้ว

เราพยายามพูดกรณีกลุ่มทุนต่างๆที่ขายเมล็ดพันธุ์ เขาควรจะรับผิดชอบ เนื่องจากบริษัทเหล่านี้ได้กำไรจากการค้าเมล็ดข้าวโพดสูงมาก ข้าวโพดปัจจุบันก็ถูกตัดต่อยีนแล้ว ถ้าเก็บเมล็ดพันธุ์มาปลูกอีกมันก็ไม่งอก แล้วชาวบ้านก็จำเป็นต้องซื้อเมล็ดพันธุ์ใหม่ อย่างไรก็ตามในเรื่องของสำนึกสาธารณะหรือสิ่งแวดล้อม บริษัทเหล่านี้เขาควรที่จะมีส่วนรับผิดชอบ ตั้งแต่กระบวนการกำจัดเศษซาก หรือจะให้เกษตรกรจัดการอะไรได้อย่างไร ควรจะมีทางออกให้กับเกษตรกรด้วย ไม่ใช่เกษตรกรต้องรับภาระในการกำจัดเพียงฝ่ายเดียว

 

ปัญหาหมอกควันเกิดขึ้นทุกปีเราควรจะอยู่กับมันหรือรับมือกับมันอย่างไร

เราควรรับมือกับมันแต่ไม่ใช่อยู่กับมัน ควรจะปรับหรือหาจุดที่สมดุล ซึ่งมันไม่ใช่จุดสมดุลของคนเชียงใหม่ หรือของคนกรุงเทพฟากเดียว จะต้องเป็นจุดสมดุลของชาวบ้านที่จะทำอย่างไรให้เขาอยู่ได้ หากต้องการแก้ปัญหาหมอกควันเชียงใหม่ ให้ไปแก้ที่โซนใต้ร่องแม่แจ่ม ซึ่งหมอกควันในปี2557 นี้เกิดขึ้นตั้งแต่มีนาคมถึงเมษายนและอาจจะเลยไปถึงช่วงสงกรานต์ อย่างไรก็ตามหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะต้องบริหารจัดการงบประมาณตามพื้นที่ที่เกิดปัญหา ซึ่งการบริหารจัดการปัญหาหมอกควันทุกวันนี้มันยังซับซ้อน ปัญหาการกระจายงบประมาณยังเป็นปัญหาสำคัญอยู่ ซึ่งงบประมาณไม่เพียงพอ คนก็ไม่เพียงพอ

การจัดการต้องว่าไปตามสาเหตุ ถ้าเป็นป่าผลัดใบ ก่อนหน้านี้ก็ใช้วิธีทำแนวกันไฟกับดับไฟแต่ตอนนี้วิธีดังกล่าวใช้ไม่ได้ผล เนื่องจากหากทำแนวกันไฟเร็วเกินไปจะทำให้ใบไม้ที่อยู่บนต้นไม้ร่วงทับแนวกันไฟทำให้ไฟลุกลามหากันได้ ดังนั้นเราจะต้องแก้ปัญหาทั้งระยะสั้นและระยะยาวและจะต้องต่อเนื่อง แต่ปัญหาคือไม่มีอะไรต่อเนื่อง ไม่มีแผนชัดเจนในการแก้ปัญหา ส่วนใหญ่จะเป็นการทำตามฤดูกาล ตามธรรมเนียม ถึงช่วงระยะเวลาหมอกควันก็จัดกิจกรรมขึ้นมา ซึ่งวิธีการแบบนี้ไม่ใช่วิธีการที่ยั่งยืน เป็นวิธีการแก้ปัญหาที่ไม่เอาจริงเอาจัง

"ดังนั้นวิธีการจึงเป็นเรื่องสำคัญ แต่ที่ผ่านมาเห็นเอาเชิงรับมากกว่าเชิงรุก เชิงรับคือรอให้ไฟโหมหนักแล้วคุณก็ดำเนินการซึ่งทั้งปีมักจะตื่นเต้นกันในช่วงมกรา กุมภา มีนา แต่ทำไมไม่ตื่นเต้น ไม่หาวิธีจัดการช่วงหน้าฝนหรือทำมันตลอดทั้งปี การสร้างจิตสำนึก การเข้าไปสร้างทำความเข้าใจกับคนในพื้นที่กับประชาชนทั่วไป

อาจารย์คิดว่าการใช้ไฟชนไฟ จะช่วยให้รักษาป่าและรักษาสุขภาพของคนจำนวนมากได้ การสร้างความเข้าใจเป็นเรื่องสำคัญและให้ท้องถิ่นเข้าไปมีส่วนร่วมในการจัดการ ต้องมีงบประมาณในการจัดการ หากกังวลเรื่องสุขภาพก็ต้องยอมจ่ายย้อนกลับไปในพื้นที่ จะต้องกระตุ้นให้คนได้แก้ปัญหาด้วยตัวเอง งบประมาณต้องเข้าถึง สิทธิขั้นพื้นฐานต้องเท่ากัน คนระดับกลางมักจะพุดว่า ชาวบ้านควรเสียสละไม่เผา ถามว่าคนที่พูดมีรายได้เท่าไหร่ ซึ่งชาวบ้านเขาไม่มีเงินเดือนแถมยังมีรายได้น้อย มันก็ต้องช่วยสนับสนุนให้เขาดีขึ้น

อย่างไรก็ตามการกระจายอำนาจโดยให้ท้องถิ่นเป็นคนจัดการ เพราะท้องถิ่นรู้ปัญหาของตัวเองดีกว่า กระจายงบประมาณเข้ามาช่วยสนับสนุน หน่วยงานทั้งระดับส่วนกลาง ระดับจังหวัด ระดับอำเภอ ตามลำดับสายสั่งการเหล่านี้น่าจะเป็นผู้สนับสนุน โดยให้คนในพื้นที่เป็นคนเลือกวิธีการจัดการของตนเอง"อาจารย์ศุทธินีกล่าว

 

 

ยังคงการันตีได้ว่าสถานการณ์ไฟป่าหมอกควันยังคงอยู่กับเราซ้ำแล้วซ้ำเล่าในทุกๆปี ตราบใดที่มีเชื้อเพลิง กอร์ปกับการจัดการปัญหาที่ยังไม่ก้าวไปข้างหน้า อีกทั้งไม่สามารถหลีกเลี่ยงปัจจัยทางธรรมชาติได้  สภาพอากาศที่ย่ำแย่จากฝุ่นละออง หรือจากหมอกควัน เป็นผลทำให้หลายคนไม่เฉพาะจังหวัดเชียงใหม่ แต่ทั่วพื้นที่ภาคเหนือต้องเป็นกังวลไปตามๆกัน ยังเป็นคำถามให้ขบคิดและมองไปข้างหน้าว่าจะมีวิธีการใด หรือแนวคิดใดที่จะทำให้ประชาชนอยู่บนภาวะความเสี่ยงจากภัยพิบัติเหล่านี้ได้โดยไม่ต้องรอการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าในรูปแบบเดิมๆที่ไร้ประสิทธิภาพ หรือมีความกังวลเพียงช่วงระยะเวลาหนึ่งๆเท่านั้น ซึ่งไม่เฉพาะปัญหาหมอกควัน แต่รวมไปถึงภัยน้ำท่วม ภัยแผ่นดินไหว หรืออื่นๆ ฝ่ายองค์กรอิสระ หน่วยงานภาครัฐหรือภาคส่วนต่างๆที่เกี่ยวข้องควรให้ความสำคัญในเรื่องนี้ด้วยหรือไม่ อย่างไร

 

ปริมาณฝุ่นละอองแสดงผลย้อนหลัง7วัน ปี2557

 

 

 

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

**รายงานวิจัยการจำแนกเชิงพื้นที่ของพื้นที่เผาไหม้เพื่อเฝ้าระวังและการป้องกันการเผาในที่โล่ง:กรณีศึกษาจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน และแม่ฮ่องสอน

**กรมควบคุมมลพิษ http://air4thai.pcd.go.th

 

อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง

ข่ายภาคปชช.เสนอทางออกจัดการไฟป่า ลดปัญหาหมอกควัน

ประชาสังคมร่วมถกปัญหาหมอกควันระดมแผนปี56ป้องกันเหนือตอนบน

สัมภาษณ์ อุดม ตะบิ บทเรียน-มุมมอง-ประสบการณ์ มิติใหม่การจัดการปัญหาไฟป่าหมอกควัน

ประชาธรรม บน เฟสบุ๊ก

คลังข้อมูล

ไฟล์เอกสาร